MAAND VAN DE SCHEPPING - 2

 MAAND VAN DE SCHEPPING - 2

 (Vervolg)

TEGENSTEMMEN

Prachtig,  die houding. 
Maar daarbij blijft het waar, dat er veel zaken zijn waar ik zélf rechtstreeks weinig aan kan doen. De bekende fabrikanten en olieproducenten, de grote politiek, de dominerende economische belangen, de verwoestende oorlogen, het aarzelende klimaatbeleid.
En ik ben eerlijk gezegd ook sceptisch wanneer iemand zegt: Alle kleine beetjes helpen. Je zult het uiteindelijke resultaat misschien nooit zien, maar je kleine bijdrage heeft uiteindelijk tóch effect.
Is dat echt zo?
Ik weet het niet.
Ik heb daar, verstandelijk, geen sluitend antwoord op.
Kan ik die onduidelijkheid uithouden ?
Kan ik het met die onzekerheid tóch verder of werkt ze alleen verlammend ?

IETS ERVÁREN

Wat mij bij het uithouden van die onzekerheid geholpen heeft is ervaring, d.w.z. het erváren van iets. Niet alleen over iets nadenken, maar ook beseffen wat je erváárt. Ik merk dat ik door dingen ánders te doen, bewuster, meer ontspannen, dat er dan iets in mij gebeurt.
Bij voorbeeld iets rustig opruimen, ontspannen afwassen, een ander die je onderbreekt gewoon even helpen, rustig wachten op antwoord van iemand die naar woorden zoekt, iets langzaam (op)schrijven, ook een langere tekst  eens hérlezen, even rustig teruglopen als je in een flits iets moois hebt gezien,  en zo duizend dingen meer.

Ik ervaar de weldadigheid van 'rustig'. Van aandacht die je zuivert, hoe merkwaardig dat ook klinkt.  Het ineens boeiende in een andere mens, die je al jaren kent. De onverwachte ingeving toen je die dringende vraag losliet.  De spontane dankbaarheid voor wat zo vanzelfsprekend is. Het léven in planten dat je ineens fascineert. De speelsheid van kinderen of dieren. Het ráákt je 'ineens' veel meer, het opent je, maakt je blij.
Je krijgt een gevoel van mógen leven, een gevoel van bevrijding om gewoon dátgene te doen wat ook dient te gebeuren. Maar met minder haast, minder druk of ongeduld. Wel toegewijd - én met een glimlach zo mogelijk.
Juist die kleine ervaringen zijn zó belangrijk. Zo ervaar ik het althans.
Ze vormen een interessante keten: 

VAN AANDACHT KOMT BEWONDERING
VAN BEWONDERING KOMT DANKBAARHEID
VAN DANKBAARHEID KOMT LIEFDE
VAN LIEFDE KOMT ZORG 

Het goede of noodzakelijke gebeurt, maar op een andere manier, geeft meer voldoening en zelfs blijdschap. Je krijgt er - naast alle moeite - ook nieuwe energie door. Het is vooral een kwestie van je daarvoor ópenen.
En, zoals ik al zei: dan kun je je verbazen over een goede ingeving, een dieper inzicht, een nieuwe motivatie om iets aan te pakken of vol te houden. Je gaat langzaam aan meer vertrouwen op je intuïtie, je spontane aanvoelen, en niet alleen op je 'logische verstand' - hoezeer dat ook nodig blijft, natuurlijk.

GROEIEN VAN PLICHT NAAR MOGELIJKHEID
 
Misschien is dát wel de belangrijkste verandering:
Taken die eerst vanuit plicht moesten worden uitgevoerd gaan nu verschijnen als een MOGELIJKHEID. Je omstandigheden zijn niet langer alleen een zakelijk gegéven, een soort dwangbuis, maar ze worden een aangeboden terrein, een ruimte om ja te zeggen op wat goed of zinvol of nodig is. Misschien zelfs verwonderd en dankbaar...
Betrokkenheid begint dan niet met de vraag: Wat móét ik allemaal doen om de wereld te redden ? maar veel eenvoudiger : Wat spreekt mij aan, wat boeit mij, waar voel ik me bij betrokken ? Laat ik dáár nu goed op ingaan. Dat is genoeg,  ook in deze MAAND VAN DE SCHEPPING.

SCHEPPEND LEVEN

Op een positieve manier ingaan tegen pessimisme , cynisme en gespannenheid.
Door je innerlijke openheid ga je juist helderder zien wat WEL van jou gevraagd mág worden, waar je toe wordt uitgenodigd. Maar nu dus als een aanbod, een mogelijkheid, een ruimte om zelf ja te zeggen en creatief te zijn, uit LIEFDE voor de Schepping, in blijdschap en vertrouwen.
 
De vraag of het allemaal wat uithaalt gewoon lóslaten. Niet vanuit onverschilligheid maar vanuit een dieper wéten, een ervaring van een diepere verbondenheid, waardoor je leven geeft en, misschien nog méér, leven ontvangt !
Zelf óók schepper zijn, je aansluiten bij de hele Schepping, die overloopt van ontembare levenskracht. Wat een bemoediging !

 
Ervaar jij dat ook (een beetje) zo ? Schrijf mij eens !

Johan Muijtjens
september 2026

DE BRON VAN HOOP DROOGT NOOIT OP

INTERVIEW MET CARMODY GREY

*** Kun je wat over jezelf vertellen voor de mensen die jou nog niet kennen? Wie is Carmody Grey? 

‘In de eerste plaats ben ik moeder van mijn lieve zoon Benjamin en echtgenote van mijn lieve man Manuel. Daarnaast ben ik iemand die niets liever doet dan bergbeklimmen, zwemmen in een meer, wandelen in het bos of werken in mijn tuin. Ik houd van denken, praten, lezen, schrijven over filosofie, theologie en ethiek. Ook heb ik een grote liefde voor de natuurwetenschappen, in het bijzonder de biologie. Ik ben een Engelse katholiek, met protestantse martelaren onder mijn voorouders.’

*** Waar komt jouw liefde voor de natuur vandaan? 

‘Mijn grootvader was een beroemde dierenarts – hij was de hoofdpersoon in de beroemde verhalen van James Herriot, die je misschien kent van boeken, films of tv. Van hem heb ik geleerd dat dieren en planten de meest waardige voorwerpen zijn van onze nieuwsgierigheid, fascinatie en eerbied, en een constante bron van vreugde. Ik had het geluk om op te groeien in een prachtig deel van de glooiende heuvels van de South Downs. Natuur was overal. 

Mijn ouders hebben me ook geleerd dat nieuwsgierigheid een deugd is, en verwondering een plicht. De grootste kwaal, volgens hen, was om niet voldoende verwonderd te zijn over de wereld, om niet verrast te zijn, om niet in de ban te raken van de verbazingwekkende glorie van dit alles.    

Ik ben eeuwig dankbaar voor dit geschenk van mijn ouders. Aandacht voor de schoonheid om ons heen is een discipline, een van de belangrijkste. Het is een discipline die de Schrift ons zal geven, zowel als de liturgie. We worden uitgenodigd om zorgvuldig een gewoonte van dankbaarheid in onszelf te koesteren, gebaseerd op verwondering en lofprijzing.’

*** Je bent hoogleraar integrale ecologie aan het Laudato Si’-instituut van de Radboud Universiteit. Wat betekent ‘integrale ecologie’? Wat is daar ‘integraal’ aan? 

“Integrale ecologie is een manier om het geheel van de werkelijkheid te begrijpen, gebaseerd op het idee dat alles alleen bestaat door en in relaties. Er bestaat geen geïsoleerde ‘entiteit’, er zijn alleen netwerken van relaties. Ecologie is de wetenschap van relaties; en deze relaties zijn ‘integraal’ omdat ze met elkaar verweven zijn. In de sociale leer van de Katholieke Kerk wordt ervan uitgegaan dat we allemaal bestaan door drie relaties, die altijd met elkaar verweven zijn: met elkaar, met de natuur en met het goddelijke.    

Integrale ecologie is dus een programma dat moreel en spiritueel is, en ook intellectueel en praktisch. Het roept ons op om op een bepaalde manier te leven, om respect te hebben voor het feit dat alles met elkaar verbonden is, en ook om op een bepaalde manier te denken, om dingen te begrijpen door te kijken naar de relaties die ze maken tot wat ze zijn. Integrale ecologie daagt met name de abstracte, analytische stijl van moderne kennis uit. Moderne kennis is gebaseerd op de vooronderstelling dat je iets letterlijk uit elkaar moet halen, moet ana-lyseren, om het te begrijpen. Integrale ecologie probeert dingen weer samen te voegen – te syn-thetiseren – dingen te zien in termen van totaliteit en niet alleen als een verzameling van onderdelen.”  

*** Wat spreekt jou aan in de encycliek Laudato Si’?

‘Laudato Si’ omarmt de visie van de kerk – een visie op God, de schepping en het menselijk leven – en past die toe op onze hedendaagse tijd, om te laten zien hoe diep en rijk haar bronnen zijn voor het aangaan van de uitdagingen van onze tijd. Zij verenigt spiritualiteit, ethiek, wetenschap, economie en politiek, en de theologie zelf, om te verhelderen waar we voor staan en hoe we verder kunnen gaan. Zij is zowel nuchter als uitdagend, maar ook hoopvol en vreugdevol. Ik blijf denken dat het waarschijnlijk het ‘beste’ is dat ooit over onze ecologische crisis is geschreven, in termen van een allesomvattende visie.’ 

*** Het is nu tien jaar geleden dat de encycliek werd geschreven. Het lijkt alsof we er weinig van hebben geleerd… 

‘Ja. Dat was tevens de mening van paus Franciscus zelf, zoals hij die verwoordde in het vervolgdocument dat hij in 2023 schreef, Laudate Deum. Daarin schreef hij dat onze vooruitgang met het aanpakken van de uitdagingen van onze tijd pijnlijk traag is geweest. En hij noemt de diepere redenen voor deze traagheid: kortzichtigheid, ontkenning, opzettelijke en aanhoudende onverschilligheid, en een bewuste samenzwering van de rijken en machtigen bij de vernietiging van het klimaat en de natuur.  We praten veel over Laudato Si’, maar het is ook belangrijk om over Laudate Deum te praten. We moeten eerlijk zijn over onze situatie. We worden geconfronteerd met de ernstigste vorm van ineenstorting van onze levens-ondersteunende systemen. Onze vreugde en onze hoop moeten helder zijn; en ze moeten voortkomen uit geloof, niet uit een goedkoop optimisme dat simpelweg gelooft dat alles wel goed komt.  

We moeten ook bedenken dat Laudato Si’ is geschreven als een uitnodiging. Niet als een oplossing of een eindpunt. Het was een oproep, een uitnodiging, een opening van een pad. We moeten dat pad bewandelen. We moeten de oproep horen, de uitnodiging accepteren. Dat is een werk dat voortdurend gaande is en niet zal stoppen. Dit geldt met name omdat de ecologische schade zo groot is dat de gevolgen nu al onvermijdelijk zijn. We moeten nadenken over hoe we zullen reageren op de uitdagingen die de komende decennia op ons afkomen, en Laudato Si’ beschouwen als een toegangspoort, niet als een slotconclusie.’  

*** Welke activiteit of welk deelonderwerp heb je als hoogleraar integrale ecologie als eerste opgepakt? Wat is je tot nu toe opgevallen? 

‘Op dit moment denk ik na over hoe ik het thema integrale ecologie meer diepgang en vorm kan geven. De term heeft een nogal diverse geschiedenis en soms kan het gebruik ervan vaag en onnauwkeurig lijken. Ik wil er vorm en focus aan geven.  

Dieper nog, ik probeer te achterhalen wat het werkelijk zou betekenen om ons paradigma te verschuiven. Paus Franciscus en vele anderen vragen ons om door een diepgaande culturele, intellectuele en sociale revolutie te gaan. We hebben een nieuwe synthese nodig, een nieuw paradigma.  Hoe zou dat er uit zien?  Hoe kan dit in de praktijk worden bevorderd?  

Ooit stond ik nogal wantrouwig tegenover deze taal. Het leek me een beetje vergezocht, een beetje overdreven. Maar dat is veranderd. Het lijkt me nu duidelijk dat de hele basis waarop onze beschaving is gebouwd, opnieuw moet worden bekeken.  We moeten een stap terug doen om de pathologieën [ziekteleer, red.] van onze beschaving te zien – pathologieën van eindeloze consumptie, zelfingenomenheid, het niet respecteren van onze eindigheid en onze aardsheid – en ons afvragen hoe we als mensen kunnen groeien naar iets volwasseners, meer geaard, meer heel. We hebben een nieuwe manier nodig om over onszelf na te denken, over wat een waardevol leven is, over wat geluk is, over onze plaats in de natuur, en over onze verantwoordelijkheden voor de natuur en voor elkaar. 

Dat verdient terecht de naam paradigmawisseling. Maar nieuwe paradigma’s kunnen niet zomaar worden uitgevonden. Ze moeten worden ontdekt door middel van een gezamenlijk proces van luisteren en onderzoeken, en een diepe openheid voor de creativiteit die altijd in de werkelijkheid zelf aanwezig is.  

Dat is dus wat ik nu doe: luisteren, leren, lezen, proberen te begrijpen – hoe moeten we anders kijken, anders denken, zodat we kunnen leven en bloeien als schepselen van deze aarde. Ik heb geen antwoorden. Maar ik weet wel dat we moeten leren van degenen die we traditioneel hebben genegeerd. Dat zijn vrouwen, vooral moeders; dat zijn inheemse gemeenschappen; dat zijn gemeenschappen in het mondiale Zuiden. En ja, dat betekent luisteren naar dieren en planten en ecosystemen. Ze spreken altijd, als we maar even zouden stoppen om te luisteren.  Maar deze contemplatieve ontvankelijkheid moet gepaard gaan met een ijzeren, scherpe, felle vastberadenheid om politieke druk uit te oefenen om daadwerkelijke verandering te zien, vooral op mondiaal niveau. Dit is een moeilijke combinatie om voor elkaar te krijgen, maar dat is wat we moeten doen. We moeten echt ‘zo slim zijn als slangen en zo eenvoudig als duiven’ [Matteüs10:16].’ 

*** Het thema klimaatverandering is gepolitiseerd en gepolariseerd geraakt. Hoe komen we hieruit?

‘Dat is een van de moeilijkste problemen. De politisering van klimaatverandering, en met name de voorstelling ervan als een zaak van radicaal-links, is waarschijnlijk het grootste obstakel geweest voor het creëren van een gezamenlijke politieke wil om dit probleem aan te pakken. Ik denk hier op dit moment veel over na. We moeten een nieuwe taal bedenken voor het goede, het ware en het schone, een taal die mensen daadwerkelijk verenigt; een nieuwe visie op het menselijk leven, die de politieke verdeeldheid overstijgt en waarin mensen van elke politieke achtergrond zich kunnen herkennen. Ik denk dat dat betekent dat we iets nodig hebben als een nieuw humanisme. Dat is een andere gedachte waar ik op dit moment aan werk.’ 

 *** Ons thema (als Groene Kerken) voor dit jaar is ‘Sabbatsleven’. Een leven dat gekenmerkt wordt door rust en verbinding, minstens één dag per week. Herken je dat hier grote behoefte aan is? 

‘Absoluut. En het is moeilijker dan ooit. De revoluties in communicatie- en informatietechnologieën – smartphones, ChatGPT, AI en chatbots – zijn echte vijanden. En ik meen dat net zo sterk als ik het heb gezegd. Deze krachten beroven ons van de essentie van ons leven: echte, duurzame relaties met elkaar en met de natuur. Uitzoeken hoe we onszelf kunnen beschermen is op dit moment van cruciaal belang. Ik hoop dat paus Leo ons hierin zal leiden.  

Als individuen moeten we deze technologieën een plaats geven in ons leven: een zeer beperkte, zorgvuldig afgebakende plaats. Ik hoop op een toekomst waarin we inzien dat het gebruik van smartphones of het regelmatig gebruik van ChatGPT in ons dagelijkse werk en vrije tijd even schadelijk is als roken.  En we moeten ook als samenleving uitzoeken hoe we dit kunnen doen. Integrale ecologie gaat ook hierover. Ons echte leven speelt zich af in echte ruimte en echte tijd. Dat is waar we moeten leven, om onze betekenis en onze identiteit op te bouwen. Als we proberen te leven in de virtuele ruimte, leven we uiteindelijk helemaal niet. We moeten vechten voor onze sabbatten. We mogen niet afwachten tot ze ons worden gegeven. We moeten ervoor vechten. Rust is verzet – verzet tegen een heersend paradigma van hectische activiteit, constante druk om te produceren, te presteren, ergens heen te gaan of iets te doen. We moeten ons realiseren dat het al genoeg is om gewoon een schepsel te zijn.  We hoeven onszelf niet te maken. We zijn gemaakt en aan onszelf gegeven. We kunnen dankbaar zijn voor ons geschapen-zijn, voor ons eigen bestaan en dat van alle schepselen om ons heen. Dat kúnnen we niet alleen, dat moeten we ook. Dit is wat actie mogelijk maakt – niet reactie, maar echte actie. Omdat het echte handelingsvermogen geworteld is in vrijheid. De sabbat maakt ons vrij.’ 

 *** De ecologische crises kunnen bedroevend zijn. Wat geeft jou hoop? 

‘De ecologische crises móeten bedroevend zijn. Als we niet rouwen, houden we onszelf voor de gek. We moeten allemaal manieren vinden om te rouwen over wat we verliezen. We hebben rouw- en klaagrituelen nodig; manieren waarop we onze woede, onze pijn, ons verdriet en onze angst kunnen uiten. Ik denk dat dit belangrijker is dan we beseffen.  

Maar hoop is een bron die nooit opdroogt. Waarom? Omdat echte hoop niet gebaseerd is op optimisme dat alles goed komt. Het is gebaseerd op het geloof dat de kern van deze wereld, de kern van de werkelijkheid zelf, naar het goede neigt; dat niets dat goede kan uitdoven. Dat hoe de dingen ook gaan in de komende decennia, het goede dieper en duurzamer is. Gelovigen noemen deze goedheid ‘God’. Het is datgene wat de heilige Paulus ‘de reden voor onze hoop’ noemt.    

De grootste getuigen van het christelijk geloof zijn mensen geweest die een radicale hoop als deze hebben geleefd. Dietrich Bonhoeffer is mijn favoriete voorbeeld. Zelfs toen alles hopeloos leek, getuigde hij nog steeds van de mogelijkheid van goedheid, van menselijke waardigheid en een besef van doel en betekenis, van de waarde van het doen van wat juist is – zelfs op de donkerste plaatsen, en zelfs wanneer het leek alsof het geen verschil zou maken. 

Deze diepe goedheid van de dingen, die God is, toont zich in ons dagelijks leven. We voelen allemaal die plekken waar het dicht aan de oppervlakte ligt, waar het met ons communiceert. Voor mij is dat in het gezicht van mijn zoon Benjamin. Als ik Benjamin zie spelen, als ik hem vasthoud, voel ik die onuitblusbare schoonheid van de werkelijkheid; haar eindeloze dynamiek en frisheid. We hebben allemaal deze concrete ontmoetingen met de bron van hoop nodig. Velen vinden dat bij hun kinderen, weer anderen bij de natuur, of muziek, of vriendschap. En natuurlijk verandert dit gedurende ons leven.  Ieder van ons moet die plekken identificeren, de plekken waar we het echte leven voelen stromen, de energie van God, als ik het zo mag zeggen. En dicht bij die plekken blijven.’ 

*** Welke boodschap wil je overbrengen aan groene kerken en mensen die zich hiervoor inzetten? 

‘Geef niet op. Geef nooit op. Geef nooit, nooit op.’

MAAND VAN DE SCHEPPING - 1

 

MAAND VAN DE SCHEPPING

IK HEB ER GENOEG VAN…

Ik heb er genoeg van om, als het om liefde voor de natuur gaat, zeker deze Maand van de Schepping, altijd toch eerst te moeten te beginnen met dat steeds langer wordende rijtje van alles wat er mis gaat op het gebied van klimaat, milieu, oorlog en vrede. Het kost me zóveel energie ! Me ergeren aan klimaatontkenners, oliebaronnen, corrupte politici, misleidende informatie. Dat zuigt al mijn energie en moed uit mij.
Ook getallen, hoe groot ook, raken me steeds minder. Beelden van ellende van mensen, dieren en planten maken me alleen maar meer verdrietig.

WAT HELPT ME DAN WÉL ?
Dat is voor mij de grote vraag geworden.
Steeds sterker raak ik overtuigd dat vooral dátgene waar ik zelf bij betrókken ben, waar ik van houd, waar ik werkelijk om geef, dat dát mij de energie en het enthousiasme geeft om me ergens voor in te zetten.
Dáár zit voor mij een belangrijke sleutel: Ik moet me ergens bij betrokken voelen. Het moet me raken. Anders glijdt het van me af.

Dat begint heel dichtbij, in mijn eigen dagelijkse leven en omstandigheden.
Dáár zitten voor mij bronnen van energie.
Ik merk bijvoorbeeld dat er iets in mij verandert wanneer ik de tijd neem om iets rustig en zorgvuldig te doen. Wanneer ik niet meteen beslis, maar wat langer nadenk. Als ik eens wat langer blijf kijken naar de planten die ik verzorg, ze vriendelijk toespreek en vooral .. naar ze luister. Dan gebeurt er iets. Het is alsof ze een stem krijgen en mij iets te zeggen hebben. Alsof ze een appèl op me doen, een appèl op het goede en positieve in mij, op het blije in mij. Ik mág ze verzorgen, ik mág die klus rustig en goed doen, ik mág die persoon een overwogen antwoord geven.
Je zou kunnen zeggen:  Het gaat niet zozeer over plicht, maar veel meer om een uitnodiging, een mogelijkheid, een aangeboden ruimte.

HET LOONT ZICHZELF
Merkwaardig genoeg blijkt die betrokkenheid zichzelf te belonen. Ik krijg er, heel eenvoudig gezegd, goeie zin van. Ik voel me rustiger en meer ontspannen. Ik word ontvankelijker voor al die goede dingen die ondertussen gewoon gebeuren — dingen waar ik normaal gemakkelijk aan voorbijloop en waar de media me zelden op attenderen. Even wat langer stilstaan bij een bericht. Even blijven kijken naar iets waar ik mee bezig ben. Even wat meer aandacht geven. En ineens blijkt iets wat onbeduidend leek te zijn of gewoon routine, belángrijk te zijn, waardevol, interessanter dan ik  denkt, boeiender...
---
Dit als enkele eerste gedachten en ervaringen als een handreiking om de Maand van de Schepping op een goede en bemoedigende manier te beleven.
Volgende week hoop ik hier verder op in te gaan, want ervaringen én vragen komen vanzelf op...

Overigens: Herken je dit zelf óók ? Heb je een voorbeeld ? Laat mij eens weten !  
Er is niets mooiers dan elkáár verrijken ! 


Johan Muijtjens

2 september 2026

DE KRACHT VAN GEDEELDE OVERTUIGING

 
Als mensen zich vol overtuiging samen ergens voor inzetten kunnen er wonderen
gebeuren. Dat bleek ook toen een groot aantal mensen zich samen sterk maakten
voor de vele eilanden, die door de zeespiegelstijging in ernstig gevaar verkeren.

NAAR HET HOF VAN JUSTITIE

Het begon allemaal aan de frontlinies van de klimaatcrisis, toen een groep studenten uit het Stille Oceaangebied en de regering van het eiland Vanuatu besloten om de strijd voor recht op leven naar het hoogste gerechtshof in de wereld te brengen:et Internationaal Hof van Justitie, het ICJ in Den Haag, Nederland.

Verschillende landen sloten zich hier spoedig bij aan en ook veel non-profit organisaties hielpen bij de financiering van dit proces.
De campagne leidde tot een baanbrekende uitspraak van dat Hof: 

DE DRINGEND NODIGE ACTIE OM DE KLIMAATCRISIS TEGEN TE GAAN IS NIET OPTIONEEL, MAAR IS EEN WETTELIJKE VERPLICHTING.

Staten hebben de plicht klimaatschade te voorkomen, rechten van mensen te beschermen, het gebruik van fossiele brandstoffen af te bouwen, en klimaatgerelateerde schade en verlies te herstellen.
Daarbij is een gestructureerde follow-up ter uitvoering nodig - met rapporteren aan de secretaris-generaal van de VN.

Zo'n uitspraak van het hoogste Hof van Justitie is natuurlijk heel mooi, maar wat is het effect daarvan?
Als iedereen met betrekking tot de gevolgen van de klimaatverandering naar eigen inzicht kan handelen, als het dus optioneel blijft, is er geen enkele stok achter de deur.
Dan is er geen enkele garantie dat men zich ook effectief inzet, in het algemeen en nu in het bijzonder, bij de voortgaande stijging van de zeespiegel, voor hulp aan de eilanden die nu al in ernstig gevaar verkeren.  Alleen als het een wettelijke verplichting wordt kan het effect hebben.

Maar daarvoor is nodig dat regeringen zich binden aan deze verplichting.
De weg daartoe is via de Verenigde Naties.

NAAR DE VERENIGDE NATIES

Een jaar lang is er op vele fronten gevochten om de opinie van regeringen te
beïnvloeden. Talrijke maatschappelijke organisaties, kranten, andere media,
verenigingen van juristen, gezondheidsorganisatie, onafhankelijke organisaties zoals AVAAZ, met miljoenen leden wereldwijd, hebben zich enorm ingezet. 
Alleen al AVAAZ verzamelde meer dan 460.000 (!) handtekeningen, een ongelooflijke steun voor deze zaak !

Onlangs, in mei van dit jaar, kwam het dan tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. 
Na hevige discussies en amendementen werd de zogenoemde Opinie van het Internationaal Hof van Justitie in stemming gebracht. Of nog meer precies: de OPERATIONALISERING van die Opinie, dat wil zeggen dat ze uitgevoerd moet worden, dat ze kracht van wet krijgt.

Tot enorme vreugde van velen gebeurde het : 141 landen stemden vóór, 8 tegen en 28 onthielden zich. Een enorme overwinning : zelfs grote vervuilers als China, Japan, Brazilië en de Europese Gemeenschap, stemden vóór en hebben zo bij de VN toegezegd dat ze fossiele brandstoffen zullen uitfaseren (geleidelijk afbouwen) en dat ze hun bevolking of verscheiden manieren zullen beschermen - en daar juridisch op aangesproken kunnen worden.

Na alle gehakketak, ook nog ná het Verdrag van Parijs in 2015, waar zóveel werd beloofd, is dit resultaat ongezien! 
En er kwam nog iets bij:
Als blijk van solidariteit beloofden deze landen dat ze de eilandstaten als naties nooit zullen uitwissen, dat hun soevereiniteit behouden blijft, zelfs als hun land door de zee in groot gevaar komt (en er ingrijpende veranderingen nodig zijn).

TOCH BIJNA MISLUKT

Achter de schermen hebben oliestaten alles in de strijd gegooid om deze beweging de kop in te drukken. Trump probeerde Vanuatu onopvallend, via-via te intimideren en onder druk te zetten om de resolutie in te trekken, terwijl Saudi-Arabië en andere landen er alles aan deden om de tekst af te zwakken.

Tot de tegenstemmers hoorden, het zal niemand verbazen, de grootste vervuiler: de Verenigde Staten, en verder o.a. Rusland, Saoedi Arabië en Israël.

DE EERSTE KEER

Dit is de eerste keer dat op het hoogste niveau en door een overweldigende hoeveelheid staten erkend wordt dat men een verplichting heeft - aan de eigen burgers, hun nakomelingen en hun belangen, en óók aan elkaar, want met name de uitstoot van fossiele brandstoffen verspreidt zich vér over de eigen landsgrenzen, waarbij met name de zwakkeren de grootste negatieve gevolgen daarvan ervaren.

In een tijd die soms hopeloos lijkt, is dit een belangrijke overwinning voor de
mensheid, en een grote klap voor de voorstanders van fossiele brandstoffen.
Kleine eilandstaten en de morele kracht van honderdduizenden mensen hebben de wereld hierheen geleid !

NATUURLIJK - EN TOCH ! 

Met zo'n besluit op het hoogste niveau zijn natuurlijk de grote wereldwijde
problemen niet opgelost. Iedereen blijft zich pijnlijk bewust van de vele gevolgen van de klimaatcrisis, niet alleen ecologisch maar minstens evenzeer sociaal. Het zijn juist de minst 'schuldigen' die op vele manieren het hardste getroffen worden. 
Maar tot nu toe is de verplichting tot inzet nog nooit zo duidelijk en op het hoogste niveau geformuleerd - en wat natuurlijk nog veel belangrijker is, door een overgrote meerderheid van staten ook erkend en aanvaard. 
De tegenstemmers worden steeds meer geïsoleerd, hoe machtig ze ook zijn. 
De 'wereldopinie' verandert duidelijk in een goede richting. Juist de geestkracht daarvan werkt op den duur het diepste door. Dát geeft vertrouwen en juist dát stimuleert en inspireert ook om vol te houden ! 

Helaas benadrukken veel media vaak vooral het negatieve, want dát is sensationeel. Je moet je best doen om ook de positieve ontwikkelingen, die meer een onderstroom zijn en die bijna altijd in stilte gebeuren, óók te zien. Maar die bemoedigende ontwikkelingen zijn er werkelijk en zelfs in overvloed! Ze schreeuwen niet om aandacht of publiciteit, maar richten zich op grotere of kleinere schaal vooral op kwaliteit, duurzaamheid en inclusiviteit. 
Zo zijn en blijven ze een uitnodiging aan degenen die zich misschien door 'het grote gebeuren' ontmoedigd voelen. Er is alle reden om vol te houden en méé te doen !

NATUURWIJSHEID

Dat is de titel van deze blog. De natuur is buitengewoon wijs. Eén van die wijsheden is dat ze nooit opgeeft, dat ze nooit ontmoedigd raakt, dat ze steeds creatief blijft en nieuwe wegen zoekt - en vaak verbazingwekkende wonderen verricht ! 
Wij mensen mogen ons door het grote geschenk van de natuur laten inspireren en bemoedigen. De moed van een groep studenten om het initiatief te nemen, de steun van werkelijk talloze goedwillende en verlangende mensen, de kracht van de overtuiging dat het kán, zijn bemoedigende lessen voor ons allemaal !

Johan Muijtjens
juli 2026

================

Voor wie over dit alles nog wat verder wil lezen citeer ik hier van AVAAZ.

* De presentatie in Genève:

AVAAZ verzamelde wereldwijd ruim 467.000 (!) stemmen om Vanuatu en zijn bondgenoten te steunen. 

Via innovatieve opiniepeilingen kon men aan staatshoofden overduidelijk laten zien dat hun burgers wilden dat ze vóór de VN
Resolutie zouden stemmen. 
Het begon met het aanbieden van 378.498 stemmen aan diplomaten in Genève (zie foto), maar de verdere steun van honderd duizend anderen over de hele wereld bevestigde dat alleen maar.
Onze Zwitserse senior campagnevoerder bracht onze stemmen rechtstreeks naar een volle zaal in Genève, met diplomaten die gewend zijn naar droge speeches te luisteren. Muriel gaf een krachtige, oprecht kwetsbare toespraak over de wereld die we achterlaten voor haar ongeboren kind en onze volgende generatie. Je kon een speld horen vallen -- de energie in de zaal veranderde volledig.

* Het dóórbreken in Brazilië en andere landen.

We moesten swingstates onder druk zetten. In Brazilië hebben we gerichte
peilingen gepubliceerd waaruit bleek dat de resolutie veel publieke steun kreeg.
Toen de grootste krant van Brazilië onze bevindingen publiceerde, nam de overheid discreet contact met ons op om de data op te vragen. 
We hebben ook peilingen afgenomen en gepubliceerd in Nederland en Duitsland.

* De boodschap van Vepaiamele

Vepaiamele, een zeventienjarige klimaatactiviste uit Vanuatu, heeft een oprecht
pleidooi opgenomen vanaf het strand van haar thuiseiland. Haar boodschap kwam
rechtstreeks binnen bij belangrijke delegaties. 
Ze zei naderhand: "Ik had lang het gevoel dat de wereld de andere kant op keek terwijl onze huizen, scholen en eilanden zonken. Vandaag hebben ze ons eindelijk gezien. Deze stemming zal de zeespiegelstijging niet plotsklaps tegenhouden, maar het is een erkenning dat ons leven, onze huizen en onze toekomst de moeite waard zijn om te redden."

* De praktische inhoud van de resolutie:

• Een levenslijn voor de frontlinies: de resolutie stelt dat eilandstaten hun soevereiniteit en hun rechten behouden, zelfs als hun land fysiek zinkt door de stijgende zeespiegel. Voor gemeenschappen van de Stille Oceaan tot het Amazonewoud, die al de hoogste prijs betalen voor een crisis die ze niet veroorzaakt hebben, bevestigt dit dat ze niet kunnen worden uitgewist.
• Vervuilende landen zijn juridisch aansprakelijk: dit is een lijn in het zand. Overheden zijn gewaarschuwd: subsidies voor meer fossiele brandstoffen hebben juridische gevolgen.
• De grote oliegroep raakt geïsoleerd: met 141 tegen 8 stemmen zijn de grootste vervuilers ter wereld, zoals de VS, Saudi-Arabië en Rusland, gereduceerd tot een klein, wanhopig groepje buitenstaanders die tegen de stroom in zwemmen. 
• Een boost voor klimaatzaken: de resolutie geeft wereldwijd een nieuwe impuls aan klimaatzaken. Er zijn op dit moment al ruim 3.000 zaken die klimaatbeleid wereldwijd beïnvloeden. En er zullen er nog meer volgen.

 AVAAZ schrijft ten slotte: Dit is het bewijs dat er te midden van deze wereldwijde crisis iets moois de kop opsteekt. Het laat zien dat de toekomst nog altijd van óns is, zelfs als de kansen klein lijken.
Bedankt dat je weigert op te geven. 
Bedankt dat je opkomt voor de Stille Oceaan.

===================

DAG VAN DE AARDE - DAG VAN MOEDER AARDE

Op 22 april vierden we de jaarlijkse DAG VAN DE AARDE : Wereldwijd staan een miljard mensen stil bij de staat van onze planeet, met dit jaar als thema : ONZE KRACHT, ONZE PLANEET, een boodschap die verder gaat dan symboliek.

OORSPRONG

Het begon al lang geleden, in 1970, toen een senator in de Verenigde Staten, Gaylord Nelson, er genoeg van had dat milieuvervuiling politiek genegeerd werd - en kreeg gedaan dat 22 april tot NATIONALE MILIEUDAG uitgeroepen werd:  met een enorme response : twintig miljoen Amerikanen gingen de staat op - een van de grootste protestbewegingen in de Amerikaanse geschiedenis. 
Dit moedige initiatief leidde in Amerika spoedig tot de oprichting van de EPA: het Milieu-beschermingsagentschap, en tot wetten voor lucht-  en waterkwaliteit.

WERELDWIJD

Deze dag groeide uit tot een wereldwijd fenomeen. In 2009 erkende de VN 22 april officieel als Internationale Dag van Moeder Aarde. Dat was een nog mooiere titel, waarin ook genegenheid en betrokkenheid in doorklinkt.

Inmiddels doen meer dan 190 landen mee en nemen naar schatting een miljard mensen deel aan activiteiten, demonstraties en initiatieven.



HET THEMA 

Dit jaar, 2026,  is gekozen voor:  ONZE KRACHT, ONZE PLANEET (met accent op ónze). Het welzijn van onze aarde is niet afhankelijk van de regering die aan de macht is, maar wordt werkelijk, veel meer dan we denken, bepaald door de keuzes van ons, gewone mensen, overal waar we keuzes maken: thuis, in scholen, verenigingen, bedrijven, kantoren, op straat, in onze tuin, in levensmiddelen- en kledingwinkels, ja eigenlijk overal, want alles hangt zózeer met elkaar samen en heeft invloed op elkaar, ook al zie je dat niet meteen. Het thema van dit jaar vraagt daarom ook nadrukkelijk om behalve dieper inzicht ook een krachtig vertrouwen dat álle inzet vruchtbaar is. 

GETALLEN EN TECHNIEK

We worden vaak moe van alle getallen die over ons heen buitelen over stijgende temperaturen, sneller smeltend ijs, satellietbeelden van vergiftiging van de oceanen, verder teruglopende biodiversiteit, percentages van dit en van dat. 
Het lijkt allemaal heel geleerd en technisch. De bekoring is groot om te denken dat de wetenschap en de techniek het dan ook maar moeten oplossen. En die andere bekoring: de politiek, de regering, de grote bedrijven, die moeten het vooral doen. 

DE POLITIEK

Soms denk ik : ja, kónden we het maar aan onze regering overlaten - dat zou gemakkelijk zijn. Maar al die mensen, onze politici en beleidsmakers, zijn ook maar gewone mensen. Ze zijn door óns gekozen en zijn ook beïnvloedbaar. Als wij duidelijk onze mond opendoen of onze mening laten blijken door ons doen en laten, hebben we méér invloed dan we vermoeden, met name door ons koop- en bestedingsgedrag.  Er zijn voorbeelden te over hoe winkels en bedrijven zich snel aanpassen aan de wensen en de smaak van het publiek. Dat geldt niet alleen voor levensmiddelen, kleding, vervoer, reizen, verwarming en energiegebruik e.d. maar ook b.v. voor de keuze en het gebruik van milieugevoelige materialen, zoals papier, plastic, hout, batterijen, en niet te vergeten het hérgebruiken van zaken in plaats van ze weg te gooien. Het aantal 'repair-café's' groeit alsmaar...

Allemaal goede ontwikkelingen, veel nieuwe initiatieven. Kent u misschien de "Duurzame Honderd", een jaarlijkse wedstrijd georganiseerd door het dagblad Trouw ? Of een of meer van de tientallen milieuverenigingen en -organisaties, die allemaal op hun eigen manier bewogen zijn en zich inzetten ?
En reken maar dat al deze letterlijke of figuurlijke bewegingen ook 'naar boven' hun weerklank vinden!

KIEZEN EN NADENKEN

Dat is allemaal heel goed en concreet: dingen doen of laten, praktische keuzes maken, je handen uit de mouwen steken.
Waar je in de publiciteit jammer genoeg minder over hoort is de grote invloed van het minder 'grijpbare' : Bij voorbeeld het belang van onze manier van denken en praten over dit soort zaken, de keuze van wat we wél lezen of meestal overslaan, je keuze van tv-programma's en andere media waar we onze tijd en aandacht aan geven. Hoe bewust zijn we hierbij ?
In ieder geval weten we dat alle media, van papier tot elektronisch, allemaal positie kiezen, bepaalde waarden benadrukken en grote invloed hebben op ons denken, ons voelen, onze betrokkenheid - en zo óók op ons praktische handelen.

Ik geef toe: Het kost wat extra inspanning om een artikel helemáál te lezen en niet alleen de kop, om in de krant of in je programmablad eens te speuren naar voorbeelden van goede ontwikkelingen of te zoeken naar voorbeelden van mensen die een moedig initiatief nemen.
De beloning die je krijgt is meer inzicht in achtergronden, een gefundeerder oordeel, en ook - dat is althans mijn ervaring - nieuwe moed om óók je steentje bij te dragen of om toch maar weer door te gaan met waar je zo goed mee bezig was. Mij geeft het ook het besef dat ik helemaal niet alleen ben en dat er veel méér mensen bekommerd zijn, zich inzetten en zich niet door wat moeite laten afschrikken.

 AANSLUITEN BIJ VELEN

Ik ben diep overtuigd van de goede wil en het verlangen van ontelbare mensen naar een goede en gezonde samenleving en natuurlijke omgeving. Dat is meestal door eenvoudige aandacht en trouwe toewijding in  het gewone dagelijkse leven.
De dagelijkse praktijk is echter nogal eens weerbarstig en het is vaak moeilijk om vól te houden. Daarom hebben we elkáár nodig. 
Gelukkig zjn er ook op het terrein van zorg voor Moeder Aarde tientallen, ja hónderden groeperingen en organisaties die zich voor haar welzijn, dus voor ons aller welzijn, inzetten.
Ik wil daarom graag afronden met een bemoedigend gebeuren van juist dezer dagen.

DE GROEP VAN DE WEL-WILLENDEN

Eind vorig jaar was er in Belèn, een grote stad in het Amazone-gebied van Brazilië, de 30-ste klimaatconferentie van de Verenigde Naties, de zgn. COP30. 
Er is daar veel verbondenheid en bemoediging geweest, dat is zeker. De grootste frustratie voor velen was echter dat de grote olieproducerende landen alle échte verandering op het gebied van fossiele brandstoffen (olie, gas, steenkool) eenvoudigweg volledig tégenhielden.

Na afloop zeiden echter een aantal landen "Dat némen we niet meer!". Colombia nam het initiatief voor een groep die wél willen veranderen en nam meteen Nederland onder de arm en ondertussen is die groep al tot meer dan vijftig landen uitgegroeid.
Van 24 tot 29 april zijn ze bij elkaar (geweest) in de Colombiaanse stad Santa Marta, niet om opnieuw mooie verklaringen op te stellen, maar om elkaar te helpen door kennis en ervaringen op wetenschappelijk, economisch, technisch en andere gebieden uit te wisselen, door strategieën te ontwikkelen en zo wérkelijk verder te komen met het beperken en steeds verder afbouwen van het gebruik van fossiele brandstoffen. 

De deelnemers zijn echter niet naïef. Ze beseffen dat de grootste producenten en vervuilers er niet zijn: de Verenigde staten voorop en verder vooral China, India en Arabië. Daar laat men zich echter niet door ontmoedigen.
Andere, grote en middelgrote landen zijn er wél, zoals o.a. Canada, Brazilië, Angola, Nigeria, Mexico, Australië. Ook de Europese Gemeenschap is vertegenwoordigd. Ze geloven in goede samenwerking, in uitstraling, in de trekkracht van het goede. Nú allereerst ónderlinge steun door afspraken en maatregelen, maar ook inspanning tot uitbreiding van de groep, want de urgentie van het beperken en steeds meer vervangen van fossiele brandstoffen is zeer groot. De noodklok klinkt al vele jaren.

Laat ook dit initiatief ons vertrouwen versterken : 
ONZE KRACHT - ONZE PLANEET !

DAG VAN DE AARDE - DAG VAN MOEDER AARDE

Het gaat duidelijk niet alleen om een dág, maar om bewogen, praktische én dankbare inzet voor Moeder Aarde, voor mensen, dieren, planten en alles wat ons door onze Schepper zo rijkelijk geschonken wordt. 

Laten wij met moed en vertrouwen, met creativiteit en bewustheid, met duidelijkheid en overtuiging vóórtgaan bij te dragen aan het welzijn van ónze Moeder Aarde !

Johan Muijtjens
Maastricht, mei 2026

Een reactie stel ik op prijs. 
Dat kan eenvoudig per e-mail: j.muijtjens@debeyart.net
Dank bij voorbaat.

EEN KRIOELENDE WERELD

De bodem waarop wij lopen, in de vrije natuur en die verborgen wordt onder tegels en asfalt, is een ongelooflijk wonder. Het krioelt er van leven. Die bodem draagt niet alleen de planten maar is ook en vooral de voedende ondergrond voor alle plantjes en planten, struiken en bomen, die we overal tegenkomen.

ONTELBARE AANTALLEN

Als het over de bodem gaat weten de meesten van ons wel dat er behalve de wortels van de planten ook allerlei diertjes aanwezig zijn, zoals mieren, termieten, aardwormen, regenwormen, e.d. Dit zijn de gemakkelijk zichtbare diertjes. Die vormen echter een zeer kleine minderheid ten opzichte van de veel kleinere diertjes, in honderden soorten en in ontelbare aantallen die daar leven en 'hun werk doen'. Vaak clusteren ze rondom de wortels, maar ook zonder die wortels wemelt het er van een ontelbare 'bevolking'. Hier kan ik alleen wat voorbeelden noemen om een indruk te geven. Verderop zal ik er plaatjes van geven. Een goede microscoop toont je springstaartjes, keverachtige mijten, lintvormige aardwormen, tardigraden, en als je je microscoop nog dieper laat kijken zie je 'oneindig veel' soms moeilijk te classificeren amoeben, protozoën, algen, bacteriën en virussen, allemaal ééncellig of meercellig miniscuul maar écht léven.

Een eetlepel gezonde, humusrijke grond, bevat een bevolking van meerdere keren het aantal mensen op onze wereld, dus meerdere keren acht miljard ! Een gram vruchtbare grond kan miljarden microben en virussen bevatten, miljoenen protozoën en algen, honderden microscopische lintvormige wormen, tientallen mijten en springstaarten - en duizend meter schimmeldraden !

ÉÉN LEVEND WEZEN

Zoals overal waar leven is, heeft ook de bodem alle menselijke pogingen om dit precies te omschrijven getart: levende materie is uiteindelijk zo rijk, zo complex en zo ontelbaar dat de bodem het beste als één levend wezen beschreven kan worden. Een levend wezen, dat weer onderdeel is van het levende geheel van onze aarde GAIA. Over dat enorme levende geheel heb ik wat verteld in mijn vorige bijdrage over Natuurwijsheid.

ONTSTAAN

Teruggaand in de geschiedenis van de aarde kunnen we constateren dat enkele miljarden jaren geleden rotsen, gebergten en dalen zijn ontstaan door aardbevingen, uitbraken van vulkanen, botsende 'drijvende' continentale platen, en andere geologische processen. Deze rotsen ondergingen en ondergaan voortdurende verwering door de invloed van water, wind, variërende temperaturen (inkrimpen en uitzetten), de kooldioxide en andere stoffen in de lucht, maar óók door allerlei 'klein' leven dat zich er op ontwikkelde. Denk b.v. maar aan korstmossen (afb.) die zich voeden met hun ondergrond en zo weer nieuw biologisch materiaal voortbrengen. Zo ook grassen en grotere gewassen, die niet alleen binnendringen in het anorganisch materiaal maar er ook mee samenwerken. Door dat samenspel van organisch en anorganisch materiaal is namelijk een laag vruchtbare bodem ontstaan. Dat is een miljoenen jaren durend transformatieproces (geweest) waarin zich een vruchtbare toplaag van 20 tot 30 centimeter heeft gevormd, die als de actieve wortelzone wordt beschouwd. Natuurlijk groeien sommige wortels dieper, b.v. van bomen met een penwortel, maar de grote biologische activiteit heeft toch vooral plaats in die toplaag. Dáár vooral ontstond een grote variëteit aan 'oerplanten', onder andere doordat de rotsen van verschillende chemische samenstelling waren, sommige planten beter passen bij sterker zonlicht, meer vocht, krachtigere wind, en zo meer.
Zo ontstonden er in feite vele soorten lévende bodem waarin alle onderdelen samenwerken. Het is wonderlijk hoe overal zich zelf-regulerend systemen ontstonden en nog steeds ontstaan, systemen die zich ook voortdurend aan de veranderende omstandigheden aanpassen en zo blijven leven.

TWEE LAGEN

In feite zijn de planten die zichtbaar bóven die bodem groeien samen met de bodem óók weer een samenwerkend 'systeem'. Boven en onder, twee 'lagen', die elkáár op ingenieuze manieren helpen.
De bodem is dus niet alléén datgene wat de rest erboven 'draagt' of stevigheid geeft, of wat alleen dient als een tijdelijke voorraadschuur voor voedingsmiddelen. De planten 'boven' voeden op hun manier ook weer de bodem. Heel belangrijk daarbij is vooral de fotosynthese in de groene bladeren, die de energie van het zonlicht en het aanwezige kooldioxidegas opnemen en daar in een ingenieus proces verschillende suikers van maken en zuurstof aan de omgeving afgeven.
Die suikers gaan via de omlaaggaande sapstroom naar de bacteriën en de vele andere wezens in de bodem als voeding voor groei en functioneren.
Van de andere kant stellen de wezentjes in de bodem de typische voedingsmiddelen voor juist déze planten samen en schenken die via de wortels aan de plant die ze via het omhooggaande water op de juiste plaatsen brengt. 
Het is dus een samenwerking waarbij het leven van beiden, de planten en de bodem, van elkáár afhangt. Het is een zeer actieve én gerichte samenwerking. 

INDRUKWEKKEND SAMENSPEL

De wortels dringen door de aarde, maken ze losser, scheppen nieuwe ruimten voor microben en schimmels, maken kanalen voor lucht en water en vormen, recht onder onze voeten, uitgebreide wortelstelsels. In die ruimten verorberen aardwormen, slakjes, geleedpotigen, tardigraden en hun andersoortige collega's grote volumes aarde en scheiden duurzame, voedselrijke producten uit. Daarnaast hebben microben en schimmels in de loop van de tijd het vermogen ontwikkeld om moeilijke materie toch 'klein te krijgen'. Zo kunnen bepaalde microben de taaie cellulose van de wanden van plantencellen afbreken tot kostbaar organisch materiaal en kunnen speciale schimmels het nog weerbarstigere lignine aan, de stof die (o.a. in de schors) veel stevigheid geeft aan planten en bomen.

Andere grote en vooral (zeer) kleine diertjes breken in gespecialiseerde groepen rottend materiaal af, maken bepaalde chemische stoffen vrij voor transport 'naar boven' (b.v. voor de kleur van de appels). 
Schimmels (afb.) produceren kilometers lange draden (buisjes) waarmee ze ook verbinding maken met andere planten, deze voeding geven, helpen bij ziekte en zelfs signalen geven bij dreigend gevaar. Het is allemaal nauwelijks voorstelbaar !

HUMUS

Die prachtige samenwerking tref je vooral aan in wat wij humus noemen. Dat is het belangrijkste organische onderdeel van vruchtbare grond. Het is een donkere, mysterieuze, wat vettige en zeer rijke substantie, waarvan de precieze samenstelling nog steeds niet helemaal bekend is. Je komt er bij voorbeeld weerbarstige stukjes gedeeltelijk vergane plantencellen in tegen en het bevat ook een rijkdom aan eiwitten, vetten en suikers. Veel daarvan is gehecht aan minerale deeltjes en zo ontstaat de luchtige korrelvorming.

Humus is ook heel specifiek voor ieder ecosysteem, dus voor ieder min of meer samenhangend stukje natuur : een bos, een wei, een begroeide helling, een vijver, een moeras, een beekoever, enz.
Het zal je niet verbazen dat veel biologen die vruchtbare aarde als het meest complexe biologische materiaal op aarde beschouwen.

SCHADE

Het is daarom ook duidelijk hoeveel schade wordt veroorzaakt door menselijk ingrijpen door ontbossing, intensief/diep ploegen, uitgebreid gebruik van chemicaliën en andere vormen van overvragen of misbruiken van de natuur en haar krachten. Dáár kunnen we hier jammer genoeg nu niet op ingaan.

Wél kan ik, ter afronding, nog wat plaatjes laten zien van enkele van die actieve bewoners van de ondergrond, die voor de plantengroei, voor het klimaat en uiteindelijk voor ons menselijk leven zó belangrijk zijn.

==================================

KEVERMIJTEN

Dit zijn kleine (0,2-1,4 mm), pantserdragende bodem-mijten die een cruciale rol spelen in het ecosysteem. 
Ze voeden zich voornamelijk met schimmels, mossen en rottend organisch materiaal, waardoor ze essentieel zijn voor de bodemvruchtbaarheid en de afbraak van bladeren. Ze zijn (in tegenstelling tot andere soorten mijten) onschadelijk voor planten en mensen. 

SPRINGSTAARTEN

Deze worden gekenmerkt door monddelen die in de kop liggen (een naar buiten komende buis) en meestal een gevorkte staart waarmee ze bij gevaar kunnen wegspringen. De meeste soorten zijn minder dan 6 mm lang, velen slechts enkele millimeters. Ze leven meestal in de bovenste lagen van de bodem, de zgn. strooisellaag, en voeden zich vooral met rottend organisch materiaal en schimmels. 

Ze kunnen in dat milieu in enorme aantallen voorkomen.

TARDIGRADES

Deze worden in het Nederlands beerdiertjes of  mosbeertjes genoemd. Het zijn microscopisch kleine, ongewervelde diertjes (0,1 tot 1,5 mm) met acht pootjes en zijn bekend om hun extreme weerstand tegen uitdroging, straling, kou en vacuüm. Ze kunnen tientallen jaren 'dood' overleven. Ze leven in vochtige mos- en korstmos-omgevingen en zijn echte veelvraten, verorberen grote hoeveelheden aarde en hun uitscheidingsproducten zijn bijzonder vruchtbaar.

NEMATODEN of BODEMAALTJES

Deze diertjes kom je 'overal' tegen: in zoet oppervlaktewater, op grote diepte in zeewater, in gebergten en woestijnen, in de vochtige grond (waar het hier dus over gaat), en dit in aantallen en soorten die veel andere dieren overtreffen. Zo komen ze b.v. ook voor op grote diepte in gesteente, zoals op 4 km diepte in een goudmijn in Zuid-Afrika. De hoogste aantallen zijn met name waargenomen in toendra's en in onze noordelijke bossen.

CYANOBACTERIËN of BLAUWALGEN

Dit zijn bacteriën die hun energie uit fotosynthese halen. Hun blauwgroene kleur heeft ze hun (algen)naam gegeven, maar het zijn echte bacteriën. Ze komen in zeer uiteenlopende omgevingen voor. Ze behoren tot de oudste en meest wijdverspreide organismen op aarde en verschenen al in het Archeum, de allereerste fase van de (pas ontstane) aarde, ongeveer 4 miljard jaren geleden. 
Ze waren de eerste organismen die het vermogen tot fotosynthese ontwikkelden. Ze kunnen de energie uit zonlicht vangen en dit gebruiken om water en koolstofdioxide om te zetten in organische verbindingen. Hierbij komt zuurstof vrij als bijproduct. Door dit proces hebben cyanobacteriën gedurende miljarden jaren een cruciale rol gespeeld in het verrijken van de aardatmosfeer met zuurstof, wat uiteindelijk leidde tot de mogelijkheid van evolutie van zuurstof-minnende levensvormen, zoals wij die nu over de hele aarde kennen.

REGENWORMEN

Deze verdienen de 'hekkensluiters' te zijn, want hun betekenis valt nauwelijks te overschatten. Een groot bioloog als Charles Darwin (de man van de natuurlijke evolutie) heeft zijn laatste grote boek helemaal aan hen gewijd !

Het natuurlijke gedrag van deze dieren kan de kwaliteit van je planten aanzienlijk verbeteren. De beestjes graven namelijk kleine tunnels onder de grond, waardoor water zich makkelijker door de bodem verspreidt. Hierdoor kunnen planten ook makkelijker water opnemen en nog beter groeien. De tunnels zorgen er ook voor dat er meer zuurstof in de grond komt voor sterkere wortels. De grond blijft bovendien vers doordat regenwormen van alles eten. Het zijn echte afvaleters die afgebroken materiaal van planten aanpakken, evenals blaadjes, plantenresten en ander dood materiaal - en dat alles poepen ze vervolgens 'bewerkt' weer uit, waardoor er door hun noeste arbeid en grote aantal altijd verse voedingsstoffen in de grond zitten en de grond ook zijn luchtigheid behoudt.

==================

Ja, inderdaad, een krioelende wereld, die misschien nog dichter bevolk is dan de wereld waarin wij mensen wonen, en waar de vruchtbare en slimme samenwerking ons mensen misschien nog ten voorbeeld kan zijn !


Johan Muijtjens
eind maart 2026

ONZE AARDE : EEN GROOT LEVEND GEHEEL

 DE STRIJD GAAT NOG STEEDS VOORT

De strijd namelijk, of onze aarde grotendeels 'dood' is en naar believen gebruikt kan worden - of dat het wezenlijk één groot levend geheel is, waar je met respect en zorg mee moet omgaan. De aarde als een enorme levenloze bol van ijzer, nikkel, koolstof, tin, silicium, enz. enz. met een héél dun laagje levende materie, met enkele, onderling verbonden, grote kuilen met water en bedekt met een iets dikker laagje met gas: stikstof, zuurstof, waterdamp, kooldioxide, methaan en nog wat - of is het toch méér ? Hoezó dan ? 

We weten ondertussen allemaal dat dit geen theoretische vraag is. De zorgen van velen om het misbruik van onze aarde draaien vooral dáárom: gewoon een gebruiksvoorwerp of een soort "partner" van ons mensen ? Oók levend ? Oók rechten hebbend ? Helemaal onderling verbonden?

Ruim vijftig jaar geleden (in 1972) kwam het grote rapport van de Club van Rome uit:  DE GRENZEN AAN DE GROEI. Dat rapport ging nog niet eens over leven en rechten e.d., maar beschreef 'eenvoudig' hoe wij mensen de aarde veel méér gebruiken dan ze kan 'bijhouden'. Onze groeiende exploitatie met alle neveneffecten overvráágt de mogelijkheden en nog erger: ondergrááft zelfs de (herstel)mogelijkheden van de aarde.

Interessant is dat er, al vóór dat Rapport verscheen,  vanuit een heel andere hoek, nl. de (micro)biologie, een hypothese geopperd werd, die onze kijk op de aarde sterk zou beïnvloeden. Ze werd aanvankelijk hevig besteden, maar na enkele decennia werd en wordt ze steeds meer als juist en zelfs heel waardevol erkend: de zogenoemde GAIA-theorie.

 DE GAIA-THEORIE

 De GAIA-theorie is een wetenschappelijke theorie, die stelt dat de aarde en ál haar biologische, geologische, atmosferische en chemische componenten samenwerken als één zelf-regulerend systeem. Dit idee werd in de jaren 1970 als geïntroduceerd door de Britse wetenschapper James Lovelock, met bijdragen van de Amerikaanse microbioloog Lynn Margulis.

James Lovelock zegt daarover:"De aarde zou kunnen levend zijn, niet als een gevoelige godin, die een doel nastreeft en een vooruitziende visie heeft, maar levend zoals een boom, die in stilte bestaat, die nooit beweegt of van plaats verandert, maar wel meebeweegt met de wind, die eindeloos met het zonlicht en de bodem communiceert. Hij heeft zonlicht, water, voedingsstoffen nodig om te groeien en om te veranderen. Dit alles gebeurt echter zó onopgemerkt, dat de oude eik op de weide voor mij dezelfde is als die toen ik eronder speelde als kind."

Er is heel wat begrijpelijke kritiek op deze theorie (eerst nog als hypothese) geweest, maar met name in de 21e eeuw is de GAIA-theorie verder ontwikkeld en is er een nog grotere waardering gekomen in het licht van de klimaatverandering en milieukwesties, die alle wijzen op - en eigenlijk ook alleen goed begrepen kunnen worden - door uit te gaan van een totaal-interactie, waarin alles met alles (en dus ook op alle niveaus) met elkaar verbonden is en op elkaar reageert.

    [ Even tussendoor: de keuze van de naam 'GAIA' was misschien wat ongelukkig, omdat het de naam is van de Romeinse godin van de aarde, en men dan zou kunnen denken dat de aarde 'vrouwelijk' is, of goddelijke eigenschappen heeft. Gewoon de naam AARDE is eigenlijk mooi genoeg.]


Veel inzichten zijn de laatste decennia gegroeid met name door de zich nieuw ontwikkelende wetenschappen, zoals b.v. de aard-systeem-wetenschap, de biogeochemie en de systeem-ecologie. De meeste wetenschappers zien de theorie niet als een letterlijke beschrijving van een "levende" aarde, maar eerder als een nuttig raamwerk om de interacties tussen levende organismen én hun omgeving steeds beter te begrijpen - waarbij ze metafysische en spirituele beschouwingen in het midden laten. Het draait in ieder geval om heel wezenlijke vragen, zoals
* wat is (biologische) leven en wat is dan een levend wezen ?
* hoe ontstond dat leven in de loop van de evolutie van onze aarde ?
* is het onze aarde werkelijk één samenhangend geheel ?
* en zo ja: is er sprake van wederzijdse beïnvloeding tussen het levende en het niet-levende ?

Allereerst: Wat zijn LEVENDE WEZENS ?

Levende wezens kunnen omschreven worden als: georganiseerde genetische eenheden, die stofwisseling, voortplanting, groei en evolutie kennen, die een in zichzelf functionerende eenheid vormen, en die tegelijkertijd ook in continue interactie staan met hun omgeving. Met andere woorden en iets eenvoudiger: een in zichzelf bestaand systeem, dat zich zelf onderhoudt, dat groeit en zich ontwikkelt en dat dit doet in interactie met zijn 'levende' én zijn 'dode' omgeving. Je kunt deze omschrijving op alle niveaus toepassen, van de kleinste eencellige wezens tot de meest imposante planten en dieren, inclusief de mens, ons menselijk lichaam met al die verschillende functies. Maar je kunt héél ver 'omlaag' gaan tot de microben, die je ook, in overvloed zelfs, binnen in gesteenten aantreft en die óók voldoen aan de omschrijving, ook al 'werkt' een en ander soms heel ánders dan bij 'ons'. 

EVOLUTIE van het leven en CO-EVOLUTIE

De evolutie van het leven zélf vanuit anorganische stof is tot nu toe een groot geheim. Deze uiterst fascinerende vraag heeft ongelooflijk veel onderzoek geïnspireerd, heeft ook verschillende theorieën opgeleverd, maar blijft een mysterie, ook al heeft men die 'sprong' al tot heel kleine stapjes teruggebracht.
Maar hoe bij voorbeeld een zeer gecompliceerd DNA molecuul ontstaan is, blijft een raadsel. 
De Gaia-hypothese, uitgaande van het bestáán van leven, suggereert nu dat organismen co-evolueren met hun omgeving. Dat wil zeggen: de levende organismen beïnvloeden de niet-levende (a-biotische) omgeving en die omgeving beïnvloedt op haar beurt weer de levende organismen. Ze trekken als het ware niet alleen gelijktijdig naast elkaar op, maar zijn inter-actief, elkaar voortdurend beïnvloedend, dus samen-wérkend. Dat kunnen we ons misschien nog wel enigszins voorstellen.

Maar het wordt complexer als je het in de loop van de geologische én biologische geschiedenis van de aarde bekijkt. Op dit punt toonde Lovelock aan hoe zich in de loop van miljoenen jaren vanuit bacteriën, die zich in een zeer warme en zure omgeving ontwikkelden, die van zwavelverbindingen 'leefden' en het gas methaan opleverden, geleidelijk aan ándere micro-organismen ontwikkelden die in meer gematigde omstandigheden gedijden, en met behulp van o.a. kooldioxide nu zuurstof (in plaats van methaan) voortbrachten - wat uiteindelijk een heel andere atmosfeer van de aarde heeft opgeleverd, met veel meer zuurstof, waarin nu meer complex leven mogelijk werd en dat uiteindelijk zózeer gedijde dat het plantaardige en dierlijke leven zich konden ontwikkelden in de ongelooflijke rijkdom die wij nu kennen.

ALLES ALS ÉÉN GEHEEL ?

Dat is een derde belangrijk element in de hypothese/theorie: niet alleen dat het om lévende wezens gaat, her en der, of dat deze zich ontwikkelen samen met hun anorganische omgeving, maar dat dit geldt voor onze planeet als geheel. De hele planeet in al zijn diversiteit. Zou je onze aarde werkelijk één levend wezen kunnen noemen? Hangt werkelijk ál het organische en anorganische op een of andere manier met elkaar samen, en draagt het allemaal bij tot léven in al zijn dimensies?

Natuurlijk kunnen we dat niet stukje voor stukje van onze aarde controleren. Maar we kunnen wel vaststellen, dat er zich letterlijk globaal (dus de hele globe betreffend) processen voltrekken, die wonderlijk genoeg allemaal meewerken tot optimale omstandigheden voor (hogere vormen) van leven - waarvan wij mensen tot nu toe wellicht de hoogste ontwikkeling zijn.

GLOBALE PROCESSEN

Je kunt dit op veel verschillende manieren bekijken én vaststellen.
We kiezen hier enkele verschijnselen, die allemaal in dezelfde richting van samenhang en samenspel wijzen, allemaal gericht op het scheppen van optimale omstandigheden voor het leven.

Wat daarbij misschien wel het eerste en meeste opvalt is wat de meteorologie laat zien: hoe het weer-systeem werkelijk de hele aarde omvat en dus álles beïnvloedt. Daarbinnen en daaronder spelen zich nog heel wat méér processen af. Van die processen beschrijven we er enkele, vooral om het globale beeld te verduidelijken en te bevestigen, niet om uitputtend alles aan te tonen of te bewijzen. We kijken naar klimaatregulatie en temperatuurstabilisering, naar de samenstelling van de atmosfeer en naar het zoutgehalte van de zeeën. Dit zijn enkele van de cruciale zaken die de optimale condities voor biologisch leven scheppen - en die, omgekeerd, mede dóór biologische leven tot stand komen. Dat wederkerige is juist het intrigerende van de Gaia-theorie !

METEOROLOGIE

Meteorologisch is de aarde één groot samenhangend mechanisme,waarbij atmosfeer, (grote) watermassa's, (grote) landmassa's op verschillende manieren (door temperatuur, vochtigheid, materie) voortdurende inter-actie vertonen. De foto van de aarde, genomen tijdens een maanvlucht, toont overduidelijk hoe winden, orkanen, (zee)stromingen, luwten, en weersoorten samenspelen rond onze wereldbol.
Overigens:
Het meteorologische lijkt allemaal nog met gewone materie te maken te hebben: het gaat over lucht, water, zand, gesteente, warmte en koude. Maar nu het samenspel met levende wezens ? Daarvoor moeten we wat dieper kijken, letterlijk en figuurlijk. 

BELANGRIJKSTE IDEEËN

De kern van de GAIA-theorie is, zoals al gezegd, dat de aarde functioneert als één enkel levend organisme, dat zichzelf in evenwicht houdt. Dat betekent dat biologische processen en niet-levende elementen (zoals oceanen, de atmosfeer, gesteenten) samenwerken om een stabiele omgeving te creëren, die het leven ondersteunt en die bijdragen tot de bewoonbaarheid en leefbaarheid van de aarde. Ik noem hier vijf factoren:

1. Klimaatregulatie: Micro-organismen, de opnamecapaciteit door de oceanen, de opname door planten, zijn wezenlijke factoren die het CO2-niveau in de atmosfeer beïnvloeden, wat op zijn beurt grote invloed heeft op het klimaat.

2. Temperatuurstabilisatie: Reflectie van zonlicht door wolken en grote ijsmassa's draagt in grote mate bij tot stabiele temperaturen. Dit zgn. albedo-effect is tegenwoordig een punt van grote zorg omdat het geleidelijk aan afneemt door het smelten van grote ijsmassa's.

3. Het behoud van vloeibaar water in de hydrosfeer (alles wat met water te maken heeft). Met name vloeibaar water is waarschijnlijk het belangrijkste element van en voor het leven is, op alle niveaus, van de meest eenvoudige cellen tot de hoogst ontwikkelde organismen.

4. Stabiel zoutgehalte (de saliniteit) van het zeewater waardoor het leven van zeedieren mogelijk is en blijft.

5. Zuurstofbalans: Het zuurstofgehalte in de atmosfeer blijft binnen een bereik dat geschikt is voor (dierlijk) leven, dankzij de fotosynthese door planten, die kooldioxide opnemen en zuurstof produceren.
 

We werken een paar wonderlijke natuurlijke evenwichten hier iets verder uit.

KLIMAATREGULATIE EN STABILITEIT VAN TEMPERATUUR

De energie van de zon, en dus ook de straling naar de aarde, is sedert het ontstaan van de zon met 25 tot 30 procent toegenomen. Het hele systeem van de aarde (die kosmologisch vrij kort na de zon is ontstaan) heeft zich daar echter goed aan aangepast en is niet "oververhit" geraakt. Schommelend tussen hogere en lagere grenswaarden is het geheel 'bewoonbaar' gebleven.
        Helaas zijn we, na al die miljoenen jaren dat de natuur zichzelf in balans heeft gehouden, nu in een tijd gekomen (vooral de laatste twee eeuwen) dat wij mensen door een overvloedige hoeveelheid kooldioxide te produceren en methaan uit de aardkorst vrij te laten komen (via de opwarming), nu tot een situatie gekomen waarin de natuur 'het niet meer bijhoudt'. Vandaar nu alle acties om de productie van kooldioxide terug te dringen en het ontwikkelen van procedures om 'onuitputtelijke' en niet-vervuilende energiebronnen, zoals wind, water, zonlicht en aardwarmte, te gebruiken: de zgn. energietransitie.

ZOUTGEHALTE OCEANEN

Voor het biologische leven is het zoutgehalte van het water, waarin zich vrijwel alle leven ontwikkeld heeft en blijft ontwikkelen van cruciaal belang. Het is daarom treffend, dat het zoutgehalte van de oceanen al sinds honderden miljoenen jaren constant is, nl. rond 3,5 %.
Dit is verbazingwekkend, want er komt immers voortdurend 'zout' bij, bij voorbeeld via de erosie of het verweren van gebergten (chemische afbraakprocessen), waardoor via de rivieren steeds meer 'zout' in de zeeën komt. Toch bleef het gehalte van zouten in de oceanen globaal hetzelfde. Er zijn, zo heeft men ontdekt, meerdere (micro)organismen die reageren op een verhogend of verlagend zoutgehalte en die dit (ingenieus) corrigeren. Ook van(koraal)riffen is bekend dat ze zout opnemen uit hun omgeving en ook weer afgeven naar gelang van de 'noodzaak' voor de levensvatbaarheid van zichzelf en andere dierlijke en plantaardige organismen. Ook spelen bij voorbeeld lagunes (waarin de zee van tijd tot tijd 'overloopt') een rol, omdat daar zeewater stilstaat en verdampt en het zout ter plaatse neerslaat en dus aan de oceaan onttrokken wordt. Op die manieren blijven de voorwaarden voor een goed functionerend ecosysteem blijkbaar behouden.

ZUURSTOFGEHALTE ATMOSFEER

Zo bestaat er ook een stabiliserend mechanisme, dat het zuurstofgehalte in de atmosfeer constant houdt. Dat gehalte is al sedert vele miljoenen jaren stabiel op ongeveer 20 procent. Daarnaast bevat onze 'lucht' 79 procent stikstof, en verder kleine hoeveelheden andere gasvormige componenten zoals kooldioxide, stikstofoxiden, waterdamp en het edelgas argon.
Door verschillende vormen van oxidatie, dus reacties met zuurstof, zoals roesten van metalen voorwerpen, bosbranden e.d., zal dit gehalte aan zuurstof verminderen, zou men verwachten. Maar dat gebeurt niet. Vooral door het proces van fotosynthese in groene planten, waarbij zuurstof vrij komt, stuurt de natuur steeds weer bij 'naar behoefte' - en dat al vele miljoenen jaren lang, zodat met name alle dierlijke leven heeft kunnen floreren. Voor minstens een miljard jaren is het zuurstofgehalte, wel wat schommelend, maar wezenlijk gelijk gebleven.

TENSLOTTE

Het mag ons verbazen dat, na alle turbulentie in het lange proces waaruit sterren, spiraalnevels, onze zon en tenslotte de planeten rondom die zon ontstaan zijn, er één planeet is, waarop - opnieuw, na eerst heel wat turbulentie - een toestand is ontstaan, die prachtig gestabiliseerd is.

Een toestand waarin biologisch leven ontstaan en ontwikkeld is in een onvoorstelbare rijkdom en schoonheid, en waarin dat leven ook steeds creatief vóórtgaat, zelfs door meerdere fasen van extinctie (uitsterven van vormen van leven) heen. Daarbij is, misschien nog wonderlijker, ontdekt dat 'het leven' er niet 'passief' is, maar voortdurend actief mééspeelt in dit hele gebalanceerde ontwikkelingsproces, wat men (zoals eerder al beschreven) co-evolutie noemt.

Bij alle hierboven beschreven processen van stabilisering (klimaat, temperatuur, vloeibaar water, zoutgehalte en zuurstofgehalte) spelen biologische 'partners' voortdurend mee. Het is één groot dynamisch systeem, waarin het biotische en het a-biotische continu samenwerken. En dan hebben we het nog niet gehad over al die wonderlijke evenwichten in de wereld van de 'grotere' planten en dieren, waarin ook steeds het materiële (d.w.z. het a-biotische) helemaal is ingebouwd.

Blijkbaar is de héle schepping vanaf het begin al op leven aangelegd. Het hele universum is in zijn mogelijkheden en zijn bestemming uiteindelijk biofiel, leven-minnend. We zien dat nog niet meteen in de sterren en melkwegen, maar, na een zeer lange en bewogen ontwikkeling, blijkt dat nu overduidelijk op onze dierbare AARDE - destijds met veel bewondering GAIA genoemd ...

De strijd om de 'identiteit' van onze AARDE gaat nog steeds voort, maar laten we in ieder geval groeien in het daadwerkelijke besef dat GAIA veel meer zorg en respect verdient ! 

 
Johan Muijtjens
maart 2026